Podiumtechniek B.V. werd gevraagd om mee te denken over de led-transitie van de Stadsgehoorzaal in Leiden. Na uitvoerig onderzoek en diverse gesprekken is in eerste instantie een adviesdocument opgesteld. In dit document zijn de mogelijke keuzes uiteengezet, inclusief de technische, functionele en toekomstgerichte overwegingen waarmee rekening gehouden diende te worden.

Op basis van dit advies heeft de Stadsgehoorzaal vervolgens zelf aanvullende onderzoeken uitgevoerd. Hierbij zijn diverse armaturen getest en zijn meerdere technische en organisatorische aspecten beoordeeld. Naar aanleiding van deze testfase zijn verschillende offertes aangevraagd en is uiteindelijk een integraal totaalpakket samengesteld.

Parallel hieraan heeft Podiumtechniek een voorstel uitgewerkt voor een bredere renovatie van zowel de Stadsgehoorzaal als de Aalmarktzaal. Dit voorstel omvatte niet alleen de levering van nieuwe led-armaturen, maar ook een visie op de toekomstbestendigheid van de installatie. Daarbij is expliciet aandacht besteed aan de infrastructuur voor data, netwerken, aansluitmogelijkheden en spanningsvoorziening, zodat de installatie aansluit bij huidige én toekomstige gebruiksbehoeften.

Aalmarktzaal

In de Aalmarktzaal is de led-transitie gefaseerd uitgevoerd. De eerste stap bestond uit het vervangen van het bestaande frontlicht door nieuwe JB-Lighting P10 HCRI armaturen. Hiermee werd direct een kwalitatieve verbetering gerealiseerd op het gebied van lichtkwaliteit en energie-efficiëntie.

In de tweede fase zijn de verouderde ETC IES-dimmers vervangen door SRS-Lighting 12-kanaals switchpacks en 12-kanaals dimmer-/switchpacks. Deze nieuwe configuratie maakt het mogelijk om elke groep afzonderlijk te schakelen. Daarnaast kan op meerdere punten in de zaal flexibel worden gekozen tussen een dimmerpunt of een vaste spanningsaansluiting. Hierdoor is de installatie aanzienlijk flexibeler geworden en worden bewegende armaturen alleen van spanning voorzien wanneer zij daadwerkelijk in gebruik zijn. Dit voorkomt onnodig energieverbruik en resulteert in een aanzienlijke energiebesparing.

Naast de dimmerinstallatie is ook het bestaande data-rack grondig aangepakt. Verouderde apparatuur is verwijderd en waar nodig vervangen. Alle aansturing van de nieuwe led-armaturen is centraal in het datarack samengebracht. Tevens is een ETC merge geïnstalleerd. Via het touchscreen kunnen de gewenste armaturen worden geselecteerd en uitsluitend de betreffende armaturen worden vervolgens op spanning gezet.

Binnen deze workflow kan eenvoudig een LEE-kleur worden toegewezen en kunnen armaturen op locatie worden gepositioneerd. De ETC-software voor de Aalmarktzaal is door Podiumtechniek zoveel mogelijk voorbereid. Zo is een uitgebreide selectie LEE-kleuren toegevoegd en zijn alle armaturen onderling geleveld, waardoor een consistente lichtbalans is gegarandeerd.

Daarnaast zijn diverse standaardposities vooraf geprogrammeerd. Dit zorgt ervoor dat het stellen aanzienlijk sneller verloopt en dat veelgebruikte opstellingen direct beschikbaar zijn binnen de ETC-software. Hierdoor kan het theater efficiënt werken en bijvoorbeeld met één druk op de knop een volledige congresopstelling inladen.

Armaturen 

In de Aalmarktzaal zijn de volgende armaturen geleverd en geïnstalleerd:

• 8× JB-Lighting P10 HCRI als frontlicht
• 4× JB-Lighting P9 HP als tegenlicht
• 8× JB-Lighting Sparx 9 wash-spot

Deze configuratie biedt een hoogwaardige, flexibele en energie-efficiënte basis voor zowel theaterproducties als zakelijke evenementen.

Stadsgehoorzaal

De Stadsgehoorzaal is een historisch en monumentaal pand, wat specifieke technische uitdagingen met zich meebracht. Waar Podiumtechniek normaliter de voorkeur geeft aan een individuele spannings- en data-aansluiting per armatuur, bleek dit in deze zaal praktisch en bouwkundig niet haalbaar. Het aanleggen van afzonderlijke datakabels zou hebben geleid tot meer dan zestig kabels tussen toneel en lichtbruggen, wat binnen de beperkingen van een monumentaal gebouw niet wenselijk en nauwelijks uitvoerbaar was.

Om deze reden is gekozen voor een alternatieve en toekomstbestendige oplossing. Er is overgestapt op glasvezeltechnologie, waarbij per lichtbrug twee glasvezellijnen zijn aangelegd. Deze lijnen zijn aangesloten op de SRS-Lighting VLAN-toolbox, waarop de armaturen per brug één-op-één kunnen worden aangesloten. Hiermee is een stabiel, schaalbaar en overzichtelijk netwerk gerealiseerd met minimale fysieke belasting van het gebouw.

Armaturen en lichtconcept

De Stadsgehoorzaal heeft ervoor gekozen om de statische halogeenspots van Robert Juliat te vervangen door JB-Lighting P15 HCRI movingheads. Hierdoor is handmatig stellen in de bruggen niet langer noodzakelijk en kunnen armaturen eenvoudig vanaf het toneel of vanuit de regie worden gepositioneerd met behulp van de ETC-lichtcomputer.

Naast het vernieuwen van het frontlicht is tevens een vaste standaard event-set geïnstalleerd. Deze set is op lowhangers onder de lichtbruggen gemonteerd en maakt het mogelijk om de gehele zaal – zowel vóór als áchter de bruggen – gelijkmatig uit te lichten. Dit is met name van belang omdat de Stadsgehoorzaal regelmatig evenementen organiseert waarbij de stoelen uit de zaal worden verwijderd.

Voorheen was het in deze situaties noodzakelijk om extra verlichting in te huren, wat resulteerde in aanzienlijke tijdsinvesteringen, extra transportbewegingen en logistieke belasting in de historische binnenstad van Leiden. Door de eigen lichtset substantieel te upgraden, heeft de Stadsgehoorzaal deze externe inhuur grotendeels kunnen elimineren. Dit resulteert niet alleen in operationele efficiëntie, maar ook in een duidelijke reductie van vrachtwagenbewegingen en CO₂-uitstoot, wat een belangrijke rol speelde in de besluitvorming.

Voedingen en dimmervervanging

Net als in de Aalmarktzaal zijn ook in de Stadsgehoorzaal de bestaande dimmerinstallaties vervangen. De ADB-dimmers in de lichtbruggen zijn vervangen door SRS-Lighting switchpacks, waarmee elke aansluiting individueel in- en uitgeschakeld kan worden. Dit sluit naadloos aan bij het gebruik van led-armaturen en voorkomt onnodig stroomverbruik.

Herinrichting zijtoneel

Het zijtoneel van de Stadsgehoorzaal was in de loop der jaren onoverzichtelijk geworden. Er bevonden zich diverse losse componenten, waaronder een aparte lichttafel voor klassieke concerten, dimmeraansluitingen voor orkestlicht en een overvolle kabelgoot waarin jarenlang bekabeling was toegevoegd zonder deze opnieuw te ordenen.

Podiumtechniek heeft hier gekozen voor een rigoureuze herstructurering. Alle bestaande apparatuur en bekabeling zijn verwijderd, inclusief verouderde dimmeraansluitingen. In plaats daarvan is één overzichtelijk 19-inch rack geplaatst waarin de volledige nieuwe installatie samenkomt. Hierdoor is een centraal technisch hart gecreëerd van waaruit de installatie eenvoudig bediend, beheerd en onderhouden kan worden.

Geavanceerd 19-inch rack

Het 19-inch rack is als volgt opgebouwd:

• Bovenin bevindt zich een glasvezelpatch, van waaruit glasvezellijnen lopen naar de lichtbruggen, regie en zijtoneel links en rechts.
• Deze patch is aangesloten op twee fanless Cisco glasvezelswitches. Dit ventilatorloze ontwerp was essentieel vanwege de plaatsing op het zijtoneel, waar met name tijdens klassieke concerten absolute stilte vereist is. De configuratie is vast ingesteld en vereist in dagelijks gebruik geen aanpassingen.
• Daaronder bevindt zich een RJ45-patchpaneel voor vaste zaalaansluitingen en interne rackpatches.
• Vervolgens is de SRS-Lighting VLAN-toolbox (24-kanaals) geplaatst, gekoppeld aan het glasvezelnetwerk en verbonden met de bovengenoemde patchpunten. De installatie is uitgevoerd volgens de kleurstandaardisering van de FENT*, wat zorgt voor maximale overzichtelijkheid.
• Daarnaast is een touchscreen voor de ETC Merge geïnstalleerd. Net als in de Aalmarktzaal kunnen hiermee armaturen worden geschakeld en naar vaste posities worden gestuurd. Alle standaardinstellingen zijn vooraf geprogrammeerd, waardoor een vaste lichttafel op het zijtoneel niet langer noodzakelijk is.

Netwerkinfrastructuur en stroomverdeling

Verder is een Luminex node geïntegreerd in het netwerk. Deze node is vast geconfigureerd, waardoor gastgezelschappen eenvoudig met DMX op het netwerk kunnen inprikken zonder dat dagelijkse herconfiguratie of een laptop nodig is.

Voor het losse toneellicht is een SRS-Power stroomverdeler geplaatst. Deze is voorzien van zowel Harting-aansluitingen als PowerCON TRUE-aansluitingen aan de voorzijde. Hierdoor kan zowel een kleine lichtset met PowerCON TRUE-combikabels als een grotere set via Harting eenvoudig worden aangesloten. De stroomverdeler kan makkelijk via de lichtcomputer worden aangezet of via de sleutelschakelaar. De groepen worden dan gefaseerd ingeschakeld, hetgeen piekbelasting voorkomt.

Ontwikkeling SRS-Lighting VLAN-Brick

Tijdens dit project ontstond voor Podiumtechniek een aanvullende uitdaging. Naast de armaturen leverden wij ook de volledige kabelset, waarbij gekozen is voor combikabels met etherCON en PowerCON TRUE. Aangezien een deel van de geleverde armaturen beschikt over een lichtbron van 1000W met bijbehorende stroomopname, is het doorlussen van spanning niet altijd mogelijk.

Om dit probleem op te lossen is speciaal voor de Stadsgehoorzaal een nieuw product ontwikkeld: de SRS-Lighting VLAN-Brick. Dit is een 8-kanaals netwerkswitch met geïntegreerde spannings-break-out. De VLAN-Brick wordt aangesloten via Harting, waarmee acht PowerCON TRUE-uitgangen van spanning worden voorzien. De netwerkswitch ontvangt data en voeding via PoE over etherCON.

Hierdoor kan met één type doorluskabel worden gewerkt, ongeacht de configuratie. De VLAN-Brick is met een G-haak eenvoudig aan een trek te bevestigen. Met deze oplossing is niet alleen de klant optimaal bediend, maar is tevens een innovatief nieuw product toegevoegd aan het assortiment van Podiumtechniek.

Losse armaturen en aanvullende lichtsets

Naast het vaste licht in de lichtbruggen heeft Podiumtechniek ook een omvangrijke set losse armaturen geleverd voor inzet op de vloer en in de trekken. Hiermee beschikt de Stadsgehoorzaal over maximale flexibiliteit voor uiteenlopende producties en evenementen.

In totaal zijn de volgende armaturen geleverd:

• 10× JB-Lighting P15 HCRI voor frontlicht
• 18× JB-Lighting P15 HCRI gemonteerd aan lowhangers voor eventverlichting
• 12× JB-Lighting P15 HCRI als los inzetbaar licht
• 12× JB-Lighting Sparx 18 met twin-zoom effect
• 16× JB-Lighting Sparx 9

Deze armaturen vormen samen een zeer veelzijdige lichtset die geschikt is voor zowel theaterproducties, concerten als grootschalige evenementen.

Lichtkarren en logistiek

Alle armaturen zijn geleverd in op maat gemaakte lichtkarren van Aluvation. Daarnaast zijn speciale kabelkarren geleverd voor de nieuwe kabelsets. Alle kabels zijn zorgvuldig gelabeld met lengte-aanduiding, kleurcodering en het logo van het theater. Dit draagt bij aan een efficiënte op- en afbouw, een overzichtelijke opslag en eenvoudig onderhoud.

Aanvullend zijn ook lichtkarren geleverd van Hof-Alutec. Deze karren zijn multifunctioneel inzetbaar: zowel als opslagoplossing, als lowhanger of als torenopstelling. Door middel van truss-pennen kunnen de karren eenvoudig worden ontkoppeld en als racks in de trekken worden gehangen. Hierdoor kan de lichtset snel andere ruimtelijke afmetingen krijgen en wordt de creatieve vrijheid van technici en ontwerpers aanzienlijk vergroot.

Documentatie en overdracht

Het volledige project is door Podiumtechniek zorgvuldig gedocumenteerd. Zo zijn de lichtplannen volledig opnieuw getekend. Er is een aparte versie opgesteld voor intern gebruik door het theater en een aanvullende versie die beschikbaar kan worden gesteld aan gastgezelschappen.

Daarnaast is een uitgebreide Excel-documentatie opgesteld waarin alle nieuwe apparatuur is opgenomen, inclusief relevante instellingen en configuraties. Deze documentatie ondersteunt het dagelijks beheer, onderhoud en toekomstige uitbreidingen van de installatie en geeft de Stadsgehoorzaal een helder en actueel overzicht van de aanwezige apparatuur en de toegepaste wijzigingen.

Met deze technische, logistieke en administratieve aanpak is de Stadsgehoorzaal optimaal voorbereid op de toekomst en beschikt zij over een duurzame, flexibele en professioneel gedocumenteerde lichtinstallatie waarmee zij de komende jaren vooruit kan.

Tot slot

Met de gerealiseerde led-transitie heeft de Stadsgehoorzaal Leiden een grote stap gezet richting een toekomstbestendige, duurzame en flexibele lichtinstallatie. Door vanaf de start te werken vanuit een gedegen adviestraject en dit te combineren met uitgebreide testfases en gezamenlijke besluitvorming, is een oplossing ontstaan die zowel technisch als organisatorisch naadloos aansluit op de dagelijkse praktijk van het theater.

De gekozen oplossingen zorgen voor een aanzienlijke verbetering in lichtkwaliteit, energie-efficiëntie en bedieningsgemak, terwijl tegelijkertijd rekening is gehouden met de monumentale eigenschappen van het gebouw en de uiteenlopende gebruiksvormen van beide zalen.

Samenvattend kan worden geconcludeerd dat de led-transitie niet alleen een technische modernisering betreft, maar een integrale verbetering van de volledige lichtinfrastructuur en werkprocessen. De Stadsgehoorzaal Leiden beschikt hiermee over een robuuste en toekomstgerichte basis waarmee zij de komende jaren flexibel kan inspelen op artistieke, technische en duurzame ambities.

* FENT (Framework voor Entertainment Netwerk Technologie) set documenten waarin bijvoorbeeld de indeling van netwerken binnen de podium- en entertainmentindustrie wordt beschreven. Hierin is ook de kleurcodering vastgesteld.